Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn (VNU Journal of Social Sciences and Humanities)
ISSN: 2354-1172 E-ISSN: 3093-317X Ngôn ngữ: Tiếng Việt, tiếng Anh Truy cập: Miễn phí với phiên bản điện tử Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn là ấn phẩm khoa học chính thức của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Tạp chí xuất bản 04 ấn phẩm tiếng Việt trong một năm. Tạp chí tạo diễn đàn khoa học để các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước công bố kết quả nghiên cứu, thảo luận các vấn đề khoa học quan trọng và có tính mới trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn. Tạp chí tập trung khai thác các chủ đề nghiên cứu về truyền thống lịch sử, xã hội đương đại, thúc đẩy các nghiên cứu liên ngành và nghiên cứu so sánh. Các bài báo được công bố trên Tạp chí thuộc lĩnh vực nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn.
Bản quyền (c) 2026 Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn (VNU Journal of Social Sciences and Humanities)
Chuyển đổi chiến lược sinh kế của nông hộ nhỏ ven đô Hà Nội
Trong bối cảnh đô thị hóa, công nghiệp hóa, xây dựng nông thôn mới và những điều chỉnh lớn về tổ chức hành chính - lãnh thổ ở nông thôn, sinh kế của các nông hộ nhỏ ven đô Hà Nội đang trải qua quá trình chuyển đổi sâu sắc. Bài viết này phân tích quá trình chuyển đổi chiến lược sinh kế của nông hộ nhỏ ven đô Hà Nội hiện nay dưới góc nhìn của khung sinh kế bền vững. Dựa trên dữ liệu định tính thu thập từ các phỏng vấn sâu tại một số địa phương ven đô Hà Nội, nghiên cứu làm rõ cách thức các nông hộ tái cấu trúc và kết hợp năm loại vốn sinh kế - vốn tự nhiên, vốn con người, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn xã hội - để tạo dựng chiến lược sinh kế. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự biến động của vốn tự nhiên, đặc biệt là đất nông nghiệp, gắn liền với quá trình nông hộ nhỏ chuyển đổi chiến lược sinh kế từ nông nghiệp sang lĩnh vực phi nông nghiệp. Các nông hộ nhỏ ngày càng đa dạng hóa sinh kế thông qua sản xuất tiểu thủ công nghiệp, thương mại, dịch vụ, lao động làm thuê và di cư, đồng thời tích lũy vốn vật chất và tài chính để tham gia sâu hơn vào thị trường. Bên cạnh đó, vốn xã hội, thông qua các mạng lưới làng nghề, quan hệ họ hàng và kết nối thị trường, giữ vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu rủi ro và mở rộng cơ hội sinh kế. Qua việc khám phá chuyển đổi chiến lược sinh kế của nông hộ nhỏ, bài viết góp phần mở rộng sự hiểu biết về biến đổi của nông thôn ven đô Hà Nội. Ngày nhận: 19/01/2026; ngày chỉnh sửa: 05/02/2026; ngày chấp nhận đăng: 28/02/2026
Tác động của phụ huynh hóa đến tâm lý trẻ em: Nghiên cứu tổng quan
Phụ huynh hóa là một hiện tượng tâm lý - xã hội, trong đó trẻ em đảm nhận vai trò và trách nhiệm của người lớn trong gia đình, thường xuất hiện trong bối cảnh gia đình rối loạn chức năng hoặc gặp khủng hoảng. Bài viết này tổng hợp và phân tích 45 tài liệu nghiên cứu nhằm làm rõ tác động của phụ huynh hóa đối với sức khỏe tâm lý và sự phát triển xã hội của trẻ em. Kết quả tổng quan cho thấy cả phụ huynh hóa chức năng và phụ huynh hóa cảm xúc đều có mối liên hệ tiêu cực với sức khỏe tâm thần, gây trở ngại trong các mối quan hệ xã hội và làm suy giảm thành tích học tập ở trẻ em. Tuy nhiên, trong một số điều kiện nhất định, phụ huynh hóa cũng có thể thúc đẩy sự phát triển các kỹ năng xã hội và phẩm chất cá nhân tích cực, đặc biệt khi trẻ nhận được sự công nhận, tôn trọng và hỗ trợ từ cha mẹ, cũng như có nhận thức tích cực về vai trò của mình. Bài viết đồng thời chỉ ra một số khoảng trống trong nghiên cứu hiện nay, bao gồm sự thiếu vắng các nghiên cứu theo chiều dọc, sự hiểu biết còn hạn chế về cơ chế tác động thông qua các yếu tố trung gian hoặc điều tiết, và sự thiếu đa dạng về bối cảnh văn hóa trong các nghiên cứu hiện có. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất các hướng nghiên cứu tương lai nhằm làm sáng tỏ hơn cơ chế ảnh hưởng của phụ huynh hóa đến tâm lý trẻ em trong những nền văn hóa khác nhau. Ngày nhận: 15/4/2025; ngày chỉnh sứa: 31/7/2025; ngày chấp nhận đăng: 28/02/2026
Đề xuất mô hình nghiên cứu các yếu tố tác động đến ý định tham gia du lịch tình nguyện của thanh niên ở Việt Nam
Du lịch tình nguyện ngày càng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và thực tiễn do gắn liền với các vấn đề xã hội tại điểm đến cũng như nhu cầu trải nghiệm mang tính tương tác, gắn kết và đồng sáng tạo giá trị của du khách. Trong đó, thanh niên được xem là nhóm đối tượng chủ yếu tham gia do đặc điểm về sự đam mê, sức khỏe và quỹ thời gian phù hợp. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tỷ lệ thanh niên tham gia du lịch tình nguyện vẫn còn hạn chế, đặt ra nhu cầu nghiên cứu các yếu tố tác động đến ý định tham gia của nhóm đối tượng này. Nghiên cứu này tiến hành tổng quan lý thuyết và phỏng vấn chuyên gia nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng đến ý định tham gia du lịch tình nguyện của thanh niên, trên cơ sở đó, đề xuất một mô hình đánh giá phù hợp với bối cảnh thực tiễn tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu tổng quan cho thấy các yếu tố như thái độ đối với du lịch tình nguyện, khả năng tham gia du lịch tình nguyện, chuẩn chủ quan, nhu cầu chia sẻ, nhu cầu trải nghiệm du lịch, mạng xã hội và nhu cầu phát triển bản thân đều có tác động tích cực đến ý định tham gia của thanh niên. Ngoài ra, nghiên cứu cũng phát triển hai yếu tố mới có ý nghĩa đặc thù trong bối cảnh du lịch tình nguyện tại Việt Nam, bao gồm mức độ cấp thiết của các vấn đề xã hội tại điểm đến, và tính bền vững của các dự án du lịch tình nguyện. Những phát hiện của nghiên cứu không chỉ đóng góp vào tri thức nghiên cứu về du lịch học mà còn mang ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng các chính sách thúc đẩy du lịch tình nguyện tại Việt Nam. Ngày nhận: 12/02/2025; ngày chỉnh sửa: 16/5/2025; ngày chấp nhận đăng: 28/02/2026
Vượt qua nhận thức luận: Tính ưu việt của thông diễn học trong nghiên cứu truyền thông đương đại
Từ việc nhận diện những hạn chế của mô hình nghiên cứu định lượng và dựa vào dữ liệu lớn vốn đã làm phẳng các hiện tượng xã hội phức hợp, bài viết phân tích sâu sắc giới hạn của nhận thức luận thực chứng trong nghiên cứu truyền thông đương đại và đề xuất thông diễn học như một nền tảng triết học thay thế quan trọng. Thông qua đó, nghiên cứu này khẳng định vai trò của sự hiểu biết như một chiều kích bản thể học và liên chủ thể, đồng thời chỉ ra các giới hạn của quan niệm tri thức thuần túy khách quan trong nghiên cứu truyền thông. Dựa trên nền tảng triết học của Heidegger, Gadamer và Ricoeur, bài viết khẳng định sự hiểu không chỉ là hoạt động nhận thức thuần túy mà đó là một sự kiện sống động diễn ra trong vòng tròn đối thoại giữa các chân trời nhận thức diễn giải lịch sử và văn hóa. Thông diễn học phê phán được xem xét như một phương pháp giải mã các diễn ngôn ẩn sau các cơ chế truyền thông, đặc biệt trong bối cảnh truyền thông số và khủng hoảng niềm tin. Cuối cùng, nghiên cứu đề xuất định hướng nghiên cứu truyền thông trong tương lai theo cơ chế kết hợp dữ liệu - diễn giải - đối thoại trên nền tảng tri thức mở và liên ngành, xây dựng những mô hình nghiên cứu nhân văn, phê phán và giàu bối cảnh. Ngày nhận: 26/5/2025; ngày chỉnh sửa: 18/8/2025; ngày chấp nhận đăng: 28/02/2026
Nhận thức luận về thể loại và sự tạo sinh văn bản: Đối thoại về căn tính Nhật Bản trong tác phẩm Bàn chân Fumiko của Tanizaki Jun'ichirō
Sự tiếp xúc mạnh mẽ giữa Nhật Bản với phương Tây những năm đầu thế kỉ XX đã thúc đẩy hành trình suy tư/tái diễn giải về căn tính dân tộc. Trong bối cảnh này, Tanizaki Jun'ichirō - một nhà văn tài hoa của thời kỳ Taishō, người luôn khao khát một thế giới tưởng tượng - đã biến các văn bản thành những sáng tạo hư cấu. Dựa trên lý thuyết đối thoại được nêu ra trong công trình của Mikhail M. Bakhtin (1981; 1984), nghiên cứu này cung cấp sự diễn giải mới về cách thức và lý do mà Tanizaki đã thiết lập sự tương tác giữa diễn ngôn căn tính Nhật Bản và diễn ngôn về phương Tây. Sử dụng phương pháp đọc vi mô (micro reading) kết hợp với đọc vĩ mô (macro reading), bài báo phân tích sự tương tác thể loại, “tấm thảm” trích dẫn và sự đối thoại tư tưởng trong tác phẩm Bàn chân Fumiko (Fumiko no ashi, 1919) - một trình hiện tiêu biểu của Tanizaki trong giai đoạn này. Nghiên cứu chỉ ra rằng nhận thức luận về thể loại và khả năng tạo sinh văn bản tuyệt vời đã giúp Tanizaki tạo ra sự siêu đối thoại - điều không chỉ làm cho diễn ngôn tường thuật văn học của ông về căn tính Nhật Bản tiếp tục được duy trì, mà còn khiến nó ảnh hưởng mạnh mẽ đến phương Tây. Ngày nhận: 12/11/2024; ngày chỉnh sửa: 24/7/2025 ; ngày chấp nhận đăng: 28/02/2026
Mô típ hành trình trong tiểu thuyết Bồ câu bay đi tìm bà của Walter Macken và Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi
Nghiên cứu này đối chiếu hai tiểu thuyết Bồ câu bay đi tìm bà (1963) của Walter Macken và Đất rừng phương Nam (1957) của Đoàn Giỏi qua việc khảo sát mô típ hành trình – mô típ được xem như là nguyên mẫu trong tâm thức nhân loại. Bài viết tập trung phân tích diễn trình của mô típ hành trình trong tác phẩm, chỉ rõ điểm tương đồng và dị biệt trong nghệ thuật tạo dựng mô típ của hai nhà văn. Từ đó, bài viết kiến giải sự giao thoa giữa hai tác phẩm, chỉ rõ thành công của Walter Macken và Đoàn Giỏi trong tiến trình phát triển của văn chương thế giới. Kết quả nghiên cứu góp phần gia tăng tính thực tiễn cho phê bình, tiếp nhận văn học ở Việt Nam từ góc nhìn so sánh. Ngày nhận: 18/10/2024; ngày chỉnh sửa: 26/02/2025; ngày chấp nhận đăng: 28/02/2026
Khi quyền lực thuộc về người tiêu thụ: Tiếp nhận câu chuyện dân gian Thạch Sanh trong văn hóa Việt Nam đương đại
Bài viết nghiên cứu sự vận động của câu chuyện dân gian Thạch Sanh trong đời sống văn hóa Việt Nam từ năm 1975 đến năm 2024, từ một tác phẩm dân gian kinh điển đến những hình thức cải biên mới mẻ. Bài viết chỉ ra hai khuynh hướng tiếp nhận đối lập: một mặt là sự “thiêng hóa” tác phẩm như một biểu tượng đạo đức và tinh thần dân tộc, mặt khác là xu hướng đời thường hóa và làm mới các mối quan hệ nhân vật qua các diễn giải hiện đại. Sự tồn tại song hành của hai luồng quan điểm này phản ánh tính đa nguyên văn hóa, nơi các nhóm xã hội khác nhau có cách thụ hưởng và tái định nghĩa giá trị truyền thống riêng biệt. Thông qua việc xem xét đa dạng các loại hình, từ sách giáo khoa, truyện cổ tích, tuyển tập truyện cổ tích, truyện tranh, cho đến các bài viết trên mạng xã hội, phim điện ảnh, phim hoạt hình, tiểu phẩm hài và truyện đam mĩ, bài viết khẳng định các sản phẩm phái sinh từ câu chuyện dân gian Thạch Sanh ở Việt Nam đương đại đều vận hành như những thương phẩm văn hóa trong thị trường. Qua đó, bài viết làm sáng tỏ quyền lực của người tiêu thụ và sự biến đổi của di sản dân gian trong bối cảnh xã hội ngày nay. Ngày nhận: 25/9/2024; ngày chỉnh sửa: 05/3/2025; ngày chấp nhận đăng: 28/02/2026
Chủ thể thực hành và bảo vệ di sản tín ngưỡng Nùng, Tày (Trường hợp người thực hành Then trẻ tuổi ở Lạng Sơn)
Chủ thể thực hành là những cá nhân giữ vai trò trung tâm trong việc duy trì, tái tạo và truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể. Trong tín ngưỡng Then, người thực hành không chỉ là người gìn giữ tri thức truyền thống mà còn gắn bó với di sản như một phần trong đời sống tâm linh xã hội. Nhận thức được vai trò quan trọng đó, từ đầu năm 2021 đến đầu năm 2025, tác giả đã tiến hành nghiên cứu thực địa nhằm làm rõ vai trò của những người thực hành Then trẻ tuổi (được xác định trong nghiên cứu này là nhóm từ 20-40 tuổi) trong việc bảo vệ và phát huy giá trị của tín ngưỡng Then tại tỉnh Lạng Sơn. Bài viết tập trung phân tích hai phương diện chính: (i) Sự tham gia của người thực hành trẻ trong hành nghề Then tín ngưỡng, và (ii) vai trò của họ trong truyền dạy và quảng bá Then văn nghệ trong bối cảnh đương đại. Ngày nhận: 14/4/2025; ngày chỉnh sửa: 23/6/2025; ngày chấp nhận đăng: 28/02/2026
Vai trò của bản sắc ASEAN trong việc xây dựng và củng cố Cộng đồng ASEAN
Đi qua gần một nửa thế kỷ kể từ khi thành lập tổ chức, Cộng đồng ASEAN chính thức ra đời với ba trụ cột - một “đột phá khẩu” trên hành trình phát triển quan hệ nội khối và thúc đẩy vai trò của ASEAN trong cấu trúc khu vực và quốc tế. Cột mốc kỷ niệm 10 năm thành lập Cộng đồng ASEAN vào năm 2025 tiếp tục nhắc nhở về sự cần thiết nghiên cứu làm rõ bản sắc ASEAN trong mối tương quan với xây dựng và củng cố Cộng đồng ASEAN trước giai đoạn phát triển mới. Thông qua việc phân tích các cơ sở hình thành bản sắc ASEAN và ba trụ cột của Cộng đồng ASEAN, bài viết chỉ ra rằng, bản sắc ASEAN là cấu trúc được kết hợp hài hòa giữa các “giá trị kế thừa” và “giá trị kiến tạo”. Bản sắc vừa là “chất keo” gắn kết, tạo nên tính thống nhất trong sự đa dạng về thể chế và văn hóa của các quốc gia thành viên; vừa là “gốc rễ” để nuôi lớn các giá trị đặc sắc nội khối, khơi sâu nhận thức tương đồng của người dân đối với tầm nhìn và sứ mệnh của ASEAN. Từ đó, bài viết nỗ lực làm rõ mối tương quan giữa “bản sắc” với “cộng đồng”, khẳng định bản sắc chính là nền tảng cho sự tồn tại và phát triển của Cộng đồng ASEAN, là động cơ chuyển hóa sự tương đồng trong nhận thức và tầm nhìn trở thành hành động cụ thể để duy trì vai trò trung tâm và năng lực tự cường của ASEAN. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng việc củng cố và liên tục hoàn thiện cơ sở nhận thức đối với bản sắc là yếu tố tiên quyết để ASEAN hiện thực hóa một “Tương lai chung” bền vững, lấy người dân làm trung tâm và đứng vững trên hệ giá trị của mình trước những thách thức toàn cầu. Ngày nhận: 03/3/2025; ngày chỉnh sửa: 12/5/2025; ngày chấp nhận đăng: 28/02/2026
Từ chủ trương đến giải pháp bình định cấp tốc của Mỹ và chính quyền Sài Gòn (01/11/1968-31/01/1969)
Cuối năm 1968, đầu năm 1969, Mỹ và chính quyền Sài Gòn âm mưu mở rộng quyền kiểm soát lãnh thổ và dân chúng miền Nam Việt Nam. Thực hiện chủ trương, Mỹ và chính quyền Sài Gòn xây dựng “Kế hoạch bình định cấp tốc” tập trung vào một số nhiệm vụ, giải pháp cụ thể, như: sắp xếp quản lý, điều hành, tổ chức lực lượng, cách thức đánh giá, v.v.. Bài viết tập trung xem xét âm mưu, thủ đoạn của Mỹ và chính quyền Sài Gòn trong thời điểm chuyển giao chiến lược từ can dự trực tiếp sang từng bước xuống thang và rút quân; phân tích làm rõ quá trình tổ chức thực hiện và kết quả của “Kế hoạch bình định cấp tốc”. Ngày nhận: 11/3/2025; ngày chỉnh sửa: 02/10/2025; ngày chấp nhận đăng: 28/02/2026
Hoạt động xuất khẩu hàng hóa ở Đàng Ngoài thế kỷ XVII-XVIII
Trong thế kỷ XVII-XVIII, chính sách giao thương nổi bật của chính quyền Lê - Trịnh là nắm độc quyền ngoại thương. Trong phần lớn thế kỷ XVII, nhà nước thực thi chính sách thương mại cởi mở. Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ XVII sang thế kỷ XVIII, chính sách giao thương dần trở nên khắt khe hơn, làm hạn chế đáng kể hoạt động thương mại tự do tại Đại Việt. Do đó, nhà nước đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc tổ chức và kiểm soát chặt chẽ hơn các hoạt động xuất khẩu hàng hóa. Trong khi đó, cộng đồng thương nhân tại Đàng Ngoài trong thế kỷ XVII-XVIII đa dạng, bao gồm thương nhân người Việt, người Hoa, người Nhật Bản, người Hà Lan, người Anh, người Pháp và các quốc gia khác cũng gia nhập thị trường Đàng Ngoài. Các lực lượng thương nhân này cùng với thương nhân người Việt đã tạo nên thị trường giao thương sôi động trong thế kỷ XVII. Các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của Đàng Ngoài trong giai đoạn này bao gồm tơ lụa, gốm sứ, vàng, xạ hương và quế. Sự thay đổi về chính sách và cách ứng xử của triều đình Lê - Trịnh là một trong những nguyên nhân quyết định dẫn đến hoạt động xuất khẩu dần trở nên sa sút. Bài viết tập trung phân tích hoạt động xuất khẩu các mặt hàng trong bối cảnh những biến động về chính sách của nhà nước Lê - Trịnh và những tác động của hoạt động xuất khẩu hàng hóa đối với nền kinh tế Đàng Ngoài trong thế kỷ XVII-XVIII. Ngày nhận: 09/10/2025; ngày chỉnh sửa: 08/01/2026; ngày chấp nhận đăng: 28/02/2026
Vai trò của báo Thanh Niên do Nguyễn Ái Quốc sáng lập đối với sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam
Thất bại của phong trào Cần Vương (1885-1896) đã đánh dấu sự thất bại của hệ tư tưởng phong kiến đối với nhiệm vụ giải phóng dân tộc. Phong trào yêu nước theo khuynh hướng dân chủ tư sản (phong trào Đông Du, phong trào Duy Tân) cũng thất bại do bị thực dân Pháp đàn áp. Việt Nam rơi vào cuộc khủng hoảng về đường lối cứu nước. Trong bối cảnh đó, năm 1911 Nguyễn Tất Thành (Nguyễn Ái Quốc, Hồ Chí Minh) ra đi tìm đường cứu nước. Năm 1920, Nguyễn Ái Quốc đã lựa chọn con đường cách mạng làm vũ khí tư tưởng để giải phóng dân tộc Việt Nam. Từ đó, Người đã tích cực chuẩn bị các điều kiện để thành lập một chính đảng mác xít ở Việt Nam. Năm 1926, Nguyễn Ái Quốc sáng lập báo Thanh Niên, cơ quan ngôn luận của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên… Tờ báo này ra đời trong bối cảnh phong trào cách mạng Việt Nam có nhiều chuyển biến sâu sắc, từ khuynh hướng yêu nước cách mạng dân chủ tư sản chuyển dần sang khuynh hướng cách mạng vô sản. Báo Thanh Niên đã góp phần thúc đẩy những điều kiện cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam nhanh chóng đi đến chín muồi. Bài viết này sẽ làm rõ sự ra đời, nội dung cơ bản, và vai trò của báo Thanh Niên đối với sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam, từ đó làm rõ hơn vai trò của Nguyễn Ái Quốc đối với cách mạng Việt Nam. Ngày nhận: 19/5/2025; ngày chỉnh sửa: 13/01/2026; ngày chấp nhận đăng: 28/02/2026
Chất lượng nguồn nhân lực ngành du lịch thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2019-2023
Nguồn nhân lực được xem là một trong những yếu tố quan trọng, quyết định sự tăng trưởng, phát triển của nền kinh tế nói chung và một lĩnh vực nào đó nói riêng. Ngành du lịch, với yếu tố đặc thù, không chỉ là sản phẩm mà còn là cảm xúc mang lại cho khách hàng khi sử dụng dịch vụ. Với định hướng ngành du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của thành phố Đà Nẵng, yếu tố chất lượng nguồn nhân lực du lịch có vai trò quyết định trong vấn đề này. Đại dịch COVID-19 đã gây ra những tác động nghiêm trọng đến chất lượng đội ngũ nhân lực ngành du lịch Đà Nẵng. Vì vậy, việc khôi phục và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực này là yêu cầu cấp thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của du lịch Đà Nẵng trong tương lai. Để đạt được mục tiêu này, chính quyền thành phố và các doanh nghiệp du lịch cần phối hợp triển khai các giải pháp một cách đồng bộ. Ngày nhận 09/10/2024; ngày chỉnh sửa 02/12/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024
Ngôn ngữ thái độ thông qua từ xưng hô và tiểu từ tình thái trong kịch bản phim Việt Nam Bố già dưới góc nhìn ngôn ngữ đánh giá
Khung ngôn ngữ đánh giá (appraisal framework) do Martin và cộng sự (2005) phát triển là bộ công cụ vận dụng lý thuyết ngôn ngữ học chức năng hệ thống để khám phá, mô tả và giải thích sắc thái ý nghĩa thông qua việc sử dụng ngôn ngữ để đánh giá, thể hiện lập trường và mối quan hệ giữa các cá nhân trong giao tiếp. Tuy nhiên, các nghiên cứu ngôn ngữ học trên ngữ liệu tiếng Việt đã chỉ ra rằng bên cạnh các từ vựng mang thông tin (content words), thái độ của người tham gia giao tiếp tiếng Việt đôi khi được thể hiện qua việc sử dụng các loại tiểu từ tình thái và từ xưng hô. Nghiên cứu này được thực hiện để khảo sát ngôn ngữ đánh giá thái độ trong tiếng Việt thông qua từ xưng hô và tiểu từ tình thái. Ngữ liệu được khảo sát trong nghiên cứu này là kịch bản phim Việt Nam Bố già (2021). Các từ xưng hô và tiểu từ tình thái được xác định và phân loại theo ba phạm trù Tình cảm, Đạo đức và Thẩm mỹ thuộc miền ngôn ngữ Thái độ trong khung ngôn ngữ đánh giá Martin và cộng sự (2005). Ngữ liệu được tiếp cận theo hướng kết hợp giữa định lượng và định tính. Các thống kê, phân loại định lượng làm cơ sở cho các thảo luận định tính về các sắc thái ý nghĩa dựa trên ngữ cảnh sử dụng ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu cho thấy từ xưng hô và tiểu từ tình thái thể hiện các sắc thái phù hợp khung ngôn ngữ đánh giá của Martin và cộng sự (2005). Về lý luận, kết quả nghiên cứu dẫn khởi việc bổ sung các từ chức năng vào việc phân tích ngôn ngữ đánh giá trong tiếng Việt. Về phương pháp, nghiên cứu là bằng chứng cho khả năng vận dụng các thủ pháp của ngôn ngữ học khối liệu trong phân tích ngôn ngữ đánh giá theo khung ngôn ngữ đánh giá. Ngày nhận 14/10/2024; ngày chỉnh sửa 21/11/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024
Chuyện Xứ Lang Biang của Nguyễn Nhật Ánh tiếp cận từ huyền thoại gốc (Monomyth)
Huyền thoại học là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng và có đóng góp ngày càng phong phú đối với đời sống tinh thần của con người hiện đại. Từ lý thuyết cổ mẫu (theory of archetype) của Carl Jung đến huyền thoại gốc (monomyth) của Joseph Campbell, huyền thoại học đã bước dần xuống những bậc thang từ ngôi đền hàn lâm để đến với đại chúng. Sự vận dụng lý thuyết “huyền thoại gốc” trong lĩnh vực nghiên cứu văn học tại Việt Nam bắt đầu từ khoảng hơn một thập kỷ trở lại đây và đã có một số công trình, bài viết có đóng góp về lý luận. Trong lĩnh vực sáng tác, theo khảo sát của người viết, mô hình tự sự “Hành trình người hùng” có thể tìm thấy trong không ít tác phẩm văn học trong nước, một ví dụ tiêu biểu là Chuyện xứ Lang Biang của Nguyễn Nhật Ánh. Tác phẩm đứng vững trong lòng độc giả suốt 20 năm qua (liên tục tái bản từ năm 2004 đến nay) đã chứng tỏ khả năng thành công của mô hình tự sự này trong lĩnh vực sáng tác văn học tại Việt Nam. Bài viết khảo sát việc vận dụng huyền thoại gốc “Hành trình người hùng” trong cấu trúc tự sự của Chuyện xứ Lang Biang nhằm lý giải thành công của tác phẩm, bước đầu khẳng định khả năng sản sinh thêm nhiều tác phẩm mới của huyền thoại này, qua đó góp phần thúc đẩy sự hội nhập sâu rộng hơn của văn học Việt Nam với văn học thế giới. Ngày nhận 10/10/2024; ngày chỉnh sửa 02/12/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024
Vốn văn hoá vật chất trong phát triển du lịch cộng đồng của người Thái ở bản Áng, xã Đông Sang, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La
Bản Áng, xã Đông Sang, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La có sự phong phú về di sản văn hoá vật chất, kiến trúc nhà sàn, trang phục truyền thống, ẩm thực đặc sắc và phong phú, các công cụ và sản phẩm thủ công mỹ nghệ, v.v.. Những yếu tố văn hoá này không chỉ là bản sắc người Thái mà còn trở thành nguồn tài nguyên quan trọng trong thu hút khách du lịch. Nghiên cứu này cho thấy vốn văn hoá vật chất đã góp phần thúc đẩy kinh tế cộng đồng thông qua các hoạt động như kinh doanh lưu trú (homestay), sản xuất, bán các sản phẩm thủ công và quảng bá ẩm thực truyền thống. Tuy nhiên, việc khai thác văn hoá cho du lịch cũng đặt ra các thách thức về nguy cơ mai một các giá trị văn hoá truyền thống cũng như áp lực đến tài nguyên, môi trường. Dựa trên kết quả nghiên cứu điền dã trong năm 2024, bài viết đã chỉ ra các nguồn vốn văn hoá vật chất, phân tích việc người dân đã vận dụng nguồn vốn văn hóa vật chất như thế nào trong phát triển du lịch cộng đồng góp phần phát triển kinh tế và bảo tồn, giữ gìn bản sắc văn hoá của dân tộc trong bối cảnh hiện nay. Ngày nhận 20/10/2024; ngày chỉnh sửa 13/12/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024
Quan hệ hợp tác giữa Đoàn thanh niên tỉnh Quảng Nam (Việt Nam) và Đoàn Thanh niên tỉnh Sekong (Lào) giai đoạn 2013-2023
Bài viết này tập trung nghiên cứu về quan hệ hợp tác giữa Đoàn Thanh niên tỉnh Quảng Nam (Việt Nam) và Đoàn Thanh niên tỉnh Sekong (Lào) trong giai đoạn từ năm 2013 đến 2023. Để làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu, nhóm tác giả đã sử dụng phương pháp luận tổng hợp, kết hợp phân tích và so sánh, dựa trên nguồn tư liệu phong phú được thu thập từ Văn phòng Ủy ban Nhân dân và Văn phòng Đoàn Thanh niên của cả hai tỉnh Quảng Nam và Sekong. Nghiên cứu đi sâu vào việc xác định và phân tích các nhân tố tác động đến quá trình hợp tác, cũng như làm rõ các hoạt động hợp tác cụ thể đã diễn ra giữa Đoàn Thanh niên hai tỉnh. Bên cạnh đó, phương pháp logic được áp dụng để nhận xét và đánh giá một cách khách quan hiệu quả của quan hệ hợp tác trong giai đoạn khảo sát. Kết quả nghiên cứu của bài viết được kỳ vọng sẽ góp phần làm sáng tỏ diễn trình hợp tác giữa hai tổ chức Đoàn Thanh niên, từ đó làm sâu sắc thêm mối quan hệ hữu nghị truyền thống giữa tỉnh Quảng Nam và tỉnh Sekong. Bài viết này cung cấp tư liệu tham khảo giá trị cho các nhà nghiên cứu quan tâm đến lĩnh vực hợp tác quốc tế giữa các tổ chức thanh niên, đặc biệt là mối quan hệ hợp tác giữa Đoàn Thanh niên tỉnh Quảng Nam và Sekong. Ngày nhận 02/10/2024; ngày chỉnh sửa 10/12/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024
Chính sách an ninh lương thực của Việt Nam trước tác động của biến đổi khí hậu (giai đoạn 2016-2023)
Trong những năm gần đây, nhân loại phải đối mặt với các vấn đề an ninh lương thực. Biến đổi khí hậu, cuộc khủng hoảng kép gây ra bởi đại dịch COVID-19 và xung đột Nga - Ukraine đã ảnh hưởng đến dòng người lao động di cư - những người hoạt động trong ngành nông nghiệp, làm gián đoạn chuỗi cung ứng lương thực và hạn chế sản lượng lúa mì và phân bón trên toàn cầu. Dưới ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, nhiều tỉnh, thành ở Việt Nam phải đối mặt với tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn gây ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, tác động trực tiếp tới vấn đề an ninh lương thực của Việt Nam và thế giới. Bài viết này nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến an ninh lương thực ở Việt Nam, các chính sách ứng phó của Chính phủ Việt Nam, đồng thời đưa ra một số khuyến nghị nhằm thực hiện tốt hơn việc đảm bảo an ninh lương thực trước tác động đó. Ngày nhận 14/9/2024; ngày chỉnh sửa 25/11/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024
Công giáo trong đời sống người Chu Ru ở huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng
Người Chu Ru là một trong số các tộc người thiểu số của Việt Nam sinh sống tập trung ở hai tỉnh Lâm Đồng và Bình Thuận. Ở Lâm Đồng, người Chu Ru sinh sống chủ yếu ở huyện Đơn Dương. Về đời sống tín ngưỡng, tôn giáo, người Chu Ru ở huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng, cơ bản vẫn giữ được những được các tín ngưỡng thờ cúng truyền thống mang nét đặc trưng riêng của tộc người là tín ngưỡng vạn vật hữu linh và thờ cúng tổ tiên. Từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Công giáo được truyền bá đến với dân tộc Chu Ru và ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống của họ. Điều đáng chú ý là, Công giáo trong đời sống của người Chu Ru đã thể hiện một sự dung hợp mạnh mẽ và hài hòa với những giá trị văn hóa truyền thống vốn có của tộc người này. Sự dung hợp đó thể hiện ở kiến trúc nhà thờ Công giáo và ở các sinh hoạt tôn giáo. Bài viết làm rõ vai trò của Công giáo trong đời sống người Chu Ru ở huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng và những biểu hiện của sự dung hợp của Công giáo và văn hóa bản địa người Chu Ru nơi đây. Ngày nhận 29/9/2024; ngày chỉnh sửa 07/12/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024
Suy nghĩ đôi điều về phương pháp luận khoa học để phát huy nguồn lực tôn giáo ở Việt Nam hiện nay
Nguồn lực tôn giáo là cả một vấn đề lớn không chỉ khẳng định chân giá trị đích thực mà tôn giáo mang lại cho xã hội trước kia và hiện nay, mà nó còn có tính chiến lược lâu dài của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Bài viết này không bàn đến những số liệu đóng góp của các tôn giáo hay vai trò của các tôn giáo trước kia và hiện nay, cũng như không có hàm ý bàn đến việc tu hành “chính quả” của các tôn giáo hay nêu ra một vài tấm gương đạo đức của các tôn giáo noi gương cho đời, cho đạo, cho xã hội, lại càng không bàn đến những vấn đề triết lý cao siêu của các tôn giáo là gì. Bài viết này sử dụng phương pháp luận khoa học để làm rõ vấn đề: việc phát huy nguồn lực tôn giáo thực chất là khai thác những yếu tố nào bên trong một tôn giáo hoàn chỉnh, cũng như những vai trò xã hội mà tôn giáo đó đảm nhận. Từ phương pháp luận khoa học đó, bài viết áp dụng vào thực tiễn nhận diện nguồn lực tôn giáo ở Việt Nam hiện nay. Ngày nhận 16/10/2024; ngày chỉnh sửa 11/11/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024
Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá đạo đức trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày ở vùng Đông Bắc Việt Nam hiện nay
Thờ cúng tổ tiên là một loại hình tín ngưỡng tâm linh quan trọng của người Tày và các tộc người khác ở Việt Nam. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày được xây dựng trên quan niệm về sự tồn tại của linh hồn sau khi thể xác mất đi và niềm tin của các thành viên vào việc tổ tiên sẽ tiếp tục sống, che chở, phù hộ cho con, cháu. Tín ngưỡng này, đã trở thành phong tục, tập quán, chuẩn mực đạo đức trong xã hội người Tày. Ngày nay, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày ở vùng Đông Bắc Việt Nam vẫn được duy trì trong gia đình, dòng họ và làng bản. Bài viết này, nhằm làm rõ giá trị văn hóa đạo đức trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày trên hai khía cạnh cơ bản là đạo lý uống nước nhớ nguồn và đạo hiếu. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất một số biện pháp góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá đạo đức tốt đẹp của tộc người này theo đúng quan điểm của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước trong bối cảnh đô thị hóa, hiện đại hóa. Ngày nhận 28/9/2024; ngày chỉnh sửa 24/12/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024
Ngoại giao Phật giáo của Ấn Độ thời kì Narendra Modi và các thời kì tiền nhiệm: Nghiên cứu trường hợp Việt Nam
Ở Ấn Độ, dưới các thời kì tiền nhiệm của Thủ tướng Narendra Modi, ngoại giao Phật giáo chủ yếu mang tính tượng trưng và chưa được khai thác triệt để trong chính sách đối ngoại. Tuy nhiên, đến thời kì nắm quyền của Thủ tướng Narendra Modi (từ năm 2014 đến nay), Phật giáo đã trở thành một công cụ ngoại giao quan trọng, đóng góp vào việc thúc đẩy mối quan hệ văn hóa, kinh tế, chính trị giữa Ấn Độ và nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Việt Nam là một quốc gia có nền văn hoá đa dạng, ở đó Phật giáo đã có những ảnh hưởng lâu dài và để lại nhiều dấu ấn sâu đậm. Vì thế, với phương pháp nghiên cứu trường hợp, lựa chọn Việt Nam như một điển hình về ngoại giao Phật giáo của Ấn Độ trong thời kì hiện đại, bài viết này đưa ra nhận định rằng ngoại giao Phật giáo dưới thời Thủ tướng Narendra Modi đã có những bước phát triển vượt bậc, tạo ra nền tảng bền vững cho sự hợp tác lâu dài giữa hai quốc gia. Bài viết này cũng làm rõ vai trò của các dự án hợp tác văn hóa, đặc biệt là trên lĩnh vực Phật giáo, nhằm tăng cường quan hệ song phương giữa hai quốc gia, phát huy sức mạnh mềm của cả Ấn Độ và Việt Nam trong bối cảnh quốc tế mới. Đồng thời, nghiên cứu này cũng chỉ ra những hàm ý về bài học kinh nghiệm, đặc biệt trong bối cảnh “phát huy nguồn lực tôn giáo” hiện nay ở Việt Nam. Ngày nhận 25/10/2024; ngày chỉnh sửa 25/12/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024
Lý và lễ: Từ Tứ thư đến Gia lễ của Chu Hy
Mối quan hệ giữa triết học và nghi lễ trong tư tưởng Nho gia gắn kết mật thiết với nhau tựa hồ như hai bánh xe chung một trục. Nếu như nhân và lễ là mạch nguồn xuyên suốt dòng chảy tư tưởng của Khổng Tử, thì lý và lễ lại là hai bộ phận trọng yếu cấu thành nên học thuyết của Chu Tử. Mối quan hệ khăng khít giữa lễ và lý trong học thuyết của ông thể hiện rõ ràng nhất trong câu nói: “Lễ là tiết văn của thiên lý, nghi tắc của nhân sự”. Tinh lực bình sinh của Chu Hy đều ở tại Tứ thư, còn Gia lễ như một hướng dẫn thi hành những học thuyết đó ra đời sống của các Nho sĩ. Thế nên, những bàn luận của các nhà lý học đời sau về hai tác phẩm này cũng vượt trội hơn cả, cùng với đó là những ảnh hưởng của chúng đến tư tưởng tập tục của người dân và phần nào đã trở thành một thành tố của nền văn minh Đông Á. Ngày nay, khi nhắc đến Gia lễ, các nhà nghiên cứu thường nhìn chúng dưới góc độ là các nghi thức hay phong tục tập quán của người dân Đông Á mà quên đi “tính thiêng” truyền tải bên trong những tập tục ấy. Bài viết, do đó, đi từ những tư tưởng của Chu Hy trình bày trong Tứ thư đến những nghi thức ấn định trong Gia lễ, để thấy rõ mối quan hệ giữa lý và lễ trong học thuyết của ông cũng như ảnh hưởng tương hỗ của chúng trong dòng chảy tư tưởng và văn hóa Đông Á. Ngày nhận 12/7/2024; ngày chỉnh sửa 13/12/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024
Tư tưởng triết học của Democritus và những ảnh hưởng đối với đời sống văn hoá tinh thần của thời đại
Democritus là một trong những triết gia lớn của Hy Lạp cổ đại, là người tiên phong trong việc xây dựng học thuyết nguyên tử luận; vì thế có thể coi ông là người đặt nền móng cho triết học duy vật. Học thuyết của ông đã tạo ra một cuộc cách mạng trong cách con người hiểu về thế giới tự nhiên. Những tác động của nó lan tỏa sâu rộng không chỉ trong triết học, mà còn ảnh hưởng đến khoa học, đạo đức, văn hóa, chính trị. Bài báo này trình bày chi tiết các khía cạnh chính của tư tưởng Democritus, bao gồm lý thuyết nguyên tử, nhận thức luận, quan điểm về vũ trụ và đạo đức, đồng thời khám phá tầm ảnh hưởng của ông trong nhiều lĩnh vực và qua các thời kỳ lịch sử. Ngày nhận 20/9/2024; ngày chỉnh sửa 19/11/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024
Vai trò của Nhà nước đối với việc đảm bảo quyền con người ở Việt Nam trong bối cảnh mới
Trong bối cảnh mới, khi các vấn đề như xung đột, chiến tranh, dịch bệnh, thiên tai và đói nghèo đang tác động mạnh mẽ đến quyền con người ở nhiều quốc gia, vai trò của Nhà nước Việt Nam đối với việc đảm bảo quyền con người càng trở nên quan trọng. Nhà nước vừa là chủ thể tạo cơ sở pháp lý, vừa là nơi tổ chức thực hiện đảm bảo quyền lợi cho người dân. Do đó, bài viết này nghiên cứu vai trò của Nhà nước Việt Nam trong việc đảm bảo quyền con người trong bối cảnh mới trên hai cạnh khía cạnh: (i) tạo dựng cơ sở pháp lý ghi nhận, thúc đẩy và bảo đảm quyền con người và (ii) tổ chức thực hiện việc đảm bảo quyền con người trong thực tiễn trên các phương diện chính trị - dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội. Bài viết này sẽ tiếp cận vấn đề qua các phương pháp nghiên cứu định tính, phân tích đánh giá và tổng hợp tài liệu, nhằm cố gắng làm rõ vai trò của Nhà nước Việt Nam trên hai phương diện nêu trên, đồng thời đề xuất ra một số giải pháp thúc đẩy tăng cường vai trò này trong việc đảm bảo quyền con người. Ngày nhận 28/10/2024; ngày chỉnh sửa 27/12/2024; ngày chấp nhận đăng 31/12/2024